Trong làn sóng cắt giảm nhân sự đang lan rộng, ngày càng nhiều doanh nghiệp nhắc đến trí tuệ nhân tạo AI như một lý do chính thức cho các quyết định sa thải. Lập luận được đưa ra là AI sẽ thay đổi cách công việc được thực hiện, giúp doanh nghiệp tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả.
Tuy nhiên, một bài phân tích của New York Times đặt ra nghi vấn có bao nhiêu doanh nghiệp thực sự đã sẵn sàng cho sự thay thế đó và bao nhiêu công ty chỉ đang lấy AI làm cái cớ để che đậy những khó khăn về tài chính, quản trị hay hậu quả của việc tuyển dụng quá mức trong giai đoạn đại dịch?
Xu hướng này được gọi bằng một thuật ngữ ngày càng phổ biến “AI-washing”. Hiểu một cách đơn giản, đây là việc doanh nghiệp đổ lỗi cho AI trong các quyết định sa thải, trong khi AI chưa thực sự thay thế được công việc đó, và nguyên nhân thực chất lại nằm ở những vấn đề kinh doanh truyền thống như chi phí tăng, doanh thu giảm hoặc bộ máy cồng kềnh.
Theo số liệu tổng hợp, AI đã được viện dẫn trong hơn 50.000 thông báo sa thải trong năm 2025. Amazon và Pinterest là những ví dụ tiêu biểu khi liên hệ trực tiếp việc cắt giảm nhân sự với chiến lược đẩy mạnh AI.
Tuy vậy, trong một báo cáo công bố hồi tháng 1.2026, hãng nghiên cứu Forrester (Mỹ) cho rằng phần lớn các tuyên bố này mang tính “đi trước thực tế”. Forrester nhận định nhiều doanh nghiệp thông báo sa thải vì AI nhưng chưa hề có các hệ thống AI đủ hoàn thiện, được kiểm chứng để thay thế con người. Việc gán các quyết định cắt giảm mang tính tài chính cho AI, theo Forrester, chính là biểu hiện của “AI-washing”.
Bà Molly Kinder, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings (Mỹ), cho rằng việc nói sa thải là do AI tạo ra một thông điệp “dễ nghe” hơn với giới đầu tư. So với việc thừa nhận doanh nghiệp đang gặp khó khăn, AI mang lại hình ảnh chủ động, hiện đại và phù hợp với xu thế công nghệ.
AI sẽ tác động đến việc làm, nhưng không phải "thay thế tất cả"
Dự báo của Forrester cho thấy AI và tự động hóa sẽ có tác động thực sự đến thị trường lao động Mỹ đến năm 2030, nhưng ở mức độ vừa phải. AI có thể liên quan đến khoảng 6% tổng số việc làm bị mất, tương đương 10,4 triệu việc làm. Tuy nhiên, khả năng AI thay thế con người trên diện rộng là khó xảy ra, bởi năng suất lao động sẽ phải tăng rất mạnh mới đủ để AI đảm nhiệm vai trò đó ở quy mô lớn.
Thay vì xóa bỏ việc làm, Forrester dự báo AI sẽ hỗ trợ khoảng 20% số công việc hiện có trong 5 năm tới, buộc doanh nghiệp phải đầu tư nhiều hơn cho đào tạo và nâng cao kỹ năng của người lao động.
The report also warns that chasing the "AI fever" and excessive automation can cost businesses high costs, damage reputation and reduce employee experience. Notably, more than half of the layoffs attributed to AI may be reversed when businesses realize that premature human replacement causes many operating problems.
Sa thải vì AI: yêu cầu thực tế hay chỉ là cách nói an toàn?
Doanh nghiệp có thể cắt giảm nhân sự vì nhiều lý do như kinh doanh không đạt kỳ vọng, chi phí tăng, mất khách hàng lớn hoặc sai lầm trong chiến lược tuyển dụng. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, việc quy trách nhiệm cho AI được xem là ít rủi ro hơn so với việc thừa nhận những vấn đề nội tại.
Amazon, Pinterest or Hewlett-Packard all emphasize the role of AI when announcing personnel streamlining plans. These moves may be positively received by the financial market, but also raise suspicions that AI is being used as a "media shield".
Nghiên cứu của Đại học Yale (Mỹ) cho thấy AI đến nay chưa tạo ra sự dịch chuyển lớn trên toàn thị trường lao động. Theo Layoffs.fyi, trang dữ liệu độc lập theo dõi các đợt sa thải trong ngành công nghệ, hơn 700.000 việc làm trong ngành công nghệ đã bị cắt giảm từ năm 2022, nhưng phần lớn là sự điều chỉnh sau giai đoạn tuyển dụng ồ ạt trong đại dịch.
Trong bối cảnh đó, AI có thể chưa phải là thủ phạm thực sự, mà đang trở thành cái cớ hữu dụng giúp doanh nghiệp giải thích những quyết định khó khăn trước công chúng và nhà đầu tư.
